Стратегияи Штатҳои Муттаҳидаи Америка оид ба ҳамкорӣ бо Осиёи Марказӣ барои солҳои 2019-2025: Таҳкими истиқлолият ва рушди иқтисодӣ

Пешгуфтор

Штатҳои Муттаҳидаи Америка яке аз аввалин кишварҳо шуда истиқлолияти ҷумҳуриҳои Қазоқистон, Қирғизистон, Тоҷикистон, Туркманистон ва Ӯзбекистонро эътироф намуд ва дар давоми се даҳсолаи охир ҷиҳати дастгирии амният, рушд ва гулгулшукуфии ҳар як кишвари болозикр муттасил кӯшишҳои зарурӣ ба харҷ дода истодааст. Осиёи Марказӣ ҳамеша маркази стратегӣ ва тиҷоратии бархӯрди тамаддунҳои Европа ва Осиё буд. Манфиати стратегии аввалиндараҷаи Штатҳои Муттаҳидаи Америка дар минтақаи мазкур ин барпо намудани Осиёи Марказии боз ҳам осоиштатар ва рушдунумӯъкарда, қодири ҳифзи  манфиатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва амниятии худ дар назди шарикони гуногун  дар асоси шартҳои худ, дорои дастрасӣ ба бозорҳои ҷаҳонӣ ва омодаи ҷалби сармоягузориҳои байналмиллалӣ, дорои ниҳодҳои қавии демократӣ, волоияти қонун мебошад, ки дар он ҳуқуқи инсон дар сатҳи баланд риоя мешавад. Осиёи Марказии осоишта ва амн дар татбиқи кӯшишҳои ШМА дар ҷодаи муқовимат ба терроризм, дастгирии суботи минтақавӣ, мусоидат ба истиқлолияти энергетикӣ ва таъмини сатҳи баланди рушду нумӯи иқтисодии минтақа ва берун аз он саҳмгузор мебошад.

Бо ин мақсад, Штатҳои Муттаҳидаи Америка барои дастгирии сулҳу амният, ислоҳотҳои демократикунонӣ ва рушди иқтисодӣ, инчунин қонеъсозии ниёзи гуманитарӣ ҳамчун кӯмаки мустақим зиёда аз нӯҳ миллиард доллари ШМА пешниҳод намуд.  Инчунин муҳим он аст, ки Штатҳои Муттаҳидаи Америка Бонки умумиҷаҳонӣ, Хазинаи байналмиллалии асъор, Бонки аврупоии таҷдид ва рушд ва Бонки рушди Осиёро барои пешниҳоди қарзҳои имтиёзнок ва кӯмаки техникӣ ба маблағи зиёда аз 50 миллиард доллари ШМА бо мақсади дастгирии рушди минтақа ҳидоят намуд. Ширкатҳои хусусии ШМА бошад дар ин муддат ба ширкатҳои тиҷоратии минтақа зиёда аз 31 миллиард доллари ШМА сармоягузорӣ намуда, дар натиҷа ҳазорҳо ҷойҳои корӣ дар маҳал эъҷод карданд ва барои рушди нерӯи инсонӣ мусоидат намуданд.  Ниҳоят, Штатҳои Муттаҳидаи Америка робитаи байни мардуми Америка ва ҳар як кишвари Осиёи Марказиро тавассути корҳои гуногун, аз ҷумла маблағгузории мустақими таҳсили зиёда аз 40,000 донишҷӯён ва иштирокчиёни барномаҳои маърифатии табодул ба роҳ монд. Шумораи бузурги мардуми Осиёи Марказӣ ба шаҳрҳои гуногуни Америка муҳоҷират карда, дар айни ҳол узви диаспораҳои фаъол ва бемайлон рушдёфтаистода мебошанд, ки бо ватани аслии худ робитаҳои наздикро давом дода истодаанд.

Аз замони қабули Стратегия қаблии ҳамкории байни Штатҳои Муттаҳидаи Америка ва Осиёи Марказӣ дар соли 2015 то имрӯз роҳбарони нав дар минтақа барои рушд дар асоси ислоҳот, ҳамгироӣ ва ҳамкории дохилиминтақавӣ ва ҷалби нисбатан фаъоли ШМА имкониятҳои нав фароҳам оварданд. Бахусус, ҳукуматҳои нав дар минтақа ҷонибдории пурраи худро нисбати татбиқи ислоҳоти сиёсиву иқтисодӣ, аз ҷумла тавассути ҳамкории дуҷониба бо Штатҳои Муттаҳидаи Америка изҳор намуданд. Илова ба ин, беҳтар гардидани муносибатҳои байниминтақавӣ ва дарки бештари арзиши фаъолияти якҷоя ҳамчун як гурӯҳи минтақавӣ имконияти иштироки ШМА-ро тавассути платформаи С5+1 васеъ намуд. Кӯшиши кишварҳои Осиёи Марказӣ ҷиҳати зиёд намудани сармоягузории хориҷӣ ва ҷалби соҳибкорони амрикоӣ ҳавасмандии роҳбарони кишварҳои Осиёи Марказиро ба татбиқи ислоҳот дар масъалаи волоияти қонун ва мутобиқат ба меъёрҳои байналмиллалӣ зиёд намуда истодааст.

ШМА зиёда аз 70 лоиҳаҳоро дар миқёси Осиёи Марказӣ оид ба ҳизф ва нигоҳдории ёдгориҳои фарҳангӣ, анъана ва мавзеҳои археологии беҳамтои минтақа барои наслҳои оянда маблағгузорӣ кардааст.

Дар Стратегияи нави ҳамкорӣ бо Осиёи Марказӣ дарҷ гардидааст, ки якчанд масъалаҳои поёнзикр ҳамчун падидаҳои доимии барои рушди минтақа муҳим, ки дар стратегияи қаблӣ зикр гардида буд, боқӣ мемонанд: терроризми дохилӣ ва байналмиллалӣ масъалаи асосии нигаронкунанда дар ҷодаи амният боқӣ мемонад ва кишварҳои Осиёи Марказӣ ҳамоно бо таҳдидҳо ба оромӣ ба монанди таҳдиди экстремизми тундгароёна, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ва паҳнсозии маълумоти бардурӯғ ба таври давомнок дучор хоҳанд шуд.

Ниҳоят, баъзе принсипҳои асосӣ асоси стратегияи навро ташкил медиҳад. Осиёи Марказӣ минтақаи геостратегиест, ки новобаста аз сатҳи ҳузури ШМА дар Афғонистон барои амнияти миллии Штатҳои Муттаҳидаи Америка муҳим мебошад.  Штатҳои Муттаҳидаи Америка бояд ба ҳамкорӣ дар соҳаҳое, ки бартарияти қиёсӣ дорад, хусусан дар масоили мусоидат ба иштироки бахши хусусӣ ва қабули сиёсату қоидаҳои шаффофи идоракунии стратегӣ бо мақсади риояи стандартҳои байналмиллалӣ, аз ҷумла механизмҳои ҳифзи муҳити зист эътибори хоса диҳад.  Ҳангоми фарқият дар пешравӣ дар ислоҳотҳо Штатҳои Муттаҳидаи Америка бояд дар ҳамоҳангӣ бо шарикони ҳамфикр барои баратаф намудани монеаҳо кӯмаки мушаххас пешниҳод намояд ва ҳамзамон оид ба бартариятҳои мутобиқсозии фаъолият бо меъёру қонунҳои байналмиллалӣ маълумоти мушаххас пешниҳод намояд.

Ҳадафҳои сиёсӣ

Ҳамкориро давом дода, Штатҳои Муттаҳидаи Америка бо кишварҳои Осиёи Марказӣ ҷиҳати таъмин намудани тобоварии онҳо ба таҳдидҳои кӯтоҳмуддат ва миёнамӯҳлат ба суботи онҳо; таҳкими озодии онҳо аз ҷонибҳои бадхоҳ; ва рушди шарикии сиёсӣ, иқтисодӣ ва амниятӣ бо Штатҳои Муттаҳидаи Америка ҳамкорӣ хоҳад намуд. Амалҳои ШМА дар ҷодаи рушд бояд истиқлолияти минтақавиро тақвият дода, набояд вобастагиро эъҷод намояд. Штатҳои Муттаҳидаи Америка шаш ҳадафи фарогир ва якдигарро таҳкимбахшанда дорад, ки зеринро дар бар мегирад:

1. Дастгирӣ ва таҳкими истиқлолияти давлатҳои Осиёи Марказӣ ба таври алоҳида дар сатҳи кишварҳо ва дар сатҳи минтақавӣ.Бо иштироки муттасили ШМА дар масоили рушди иқтисодӣ, энергетика, амният, демократикунонӣ ва идоракунии стратегӣ кишварҳои Осиёи Марказӣ ҳамчун як минтақаи шарикони ҳамкор фаъолият намуда, баҳри нигоҳ доштани истиқлолияти худ ва қабули қарорҳои мушаххас ҷиҳати ноил гардидан ба истиқлолияти иқтисодӣ ва нигоҳ доштани он тавоноии худро тақвият хоҳанд бахшид.

Штатҳои Муттаҳидаи Америка фаъолияти дипломатии худро дар минтақа васеъ намуда, бо мақсади дастгирии кӯшишҳои ҳукуматҳои маҳаллӣ дар ҷодаи таҳкими ниҳодҳои демократӣ ва баланд бардоштани сатҳи рушду нумӯи иқтисодӣ тавассути барномаҳои худ кӯмак хоҳад расонид. Илова ба ин, Штатҳои Муттаҳидаи Америка кӯшишҳоро дар ҷодаи аз байн бурдани ҳамдигарнофаҳмиҳое, ки минтақаро ба қисмҳо ҷудо намудааст, дастгирӣ хоҳад намуд. Кӯмаки ШМА дар ҷодаи таъмини шабакаи ягонаи барқ дар Осиёи Марказӣ барои мусоидат ба фурӯши барқи зиёдатӣ ҷиҳати кам кардани хароҷоти истеъмолкунандагон, таъмини даромади иншоотҳои таъминкунандаи барқ, беҳтар намудани истиқлолияти энергетикии минтақа ва коҳиш додани вобастагӣ аз ҷонибҳои беруна кӯмак хоҳад намуд. Донишгоҳи амрикоӣ дар Осиёи  Марказӣ воқеъ дар шаҳри Бишкек маркази рушдёфтаистодае мебошад, ки дар он ҷо ҷавонони лаёқатмандтарини минтақа метавонанд унвони тахассусии амрикоӣ ба даст оранд, малакаҳои касбии дар бозор ба онҳо талабот мавҷудбударо аз худ намоянд ва бо ҳамтоёни худ аз минтақа робитаҳои қавии якумра ба роҳ монанд.

Якҷоя меомӯзонем, якҷоя мубориза мебарем
Ташаббусҳои муштараки ҳарбӣ ба монанди Машқи “Уқоби даштӣ” ва Барномаи шарикии давлатӣ боварии ҷонибҳоро таҳким бахшида, фаъолияти муштаракро ҷоннок менамояд ва амнияти минтақавиро дар миқёси Осиёи Марказӣ тақвият медиҳад. Барномаҳои ШМА тавассути баргузории машқҳои доимӣ ва омӯзишҳои муштарак барои ба роҳ мондан ва пешбурди муносибатҳои дарозмуддат байни сохторҳо ва робитаҳои байни ҳайъатҳои шахсӣ имкон медиҳад.

2. Паст кардани сатҳи таҳдиди терроризм дар Осиёи Марказӣ. Ҷомеаҳои Осиёи Марказӣ ба идеологияи экстремистӣ истодагарӣ пайдо менамоянд ва ба паноҳгоҳи ташкилотҳои террористӣ табдил намеёбанд.

Штатҳои Муттаҳидаи Америка тавассути барномаҳои шарикии дуҷонибаи ҳарбӣ ва гражданӣ бо кишварҳои Осиёи Марказӣ бо мақсадҳои зерин ҳамкорӣ  мекунад: омӯхтан, муайян намудан, пешгирӣ кардан ва мубориза бар зидди экстремизми хушунатомез; баргардонидан, барқарор намудан ва аз нав ба ҷомеа ҳамгиро намудани ҷангиёни террористи хориҷӣ ва аъзои оилаи онҳо; ва тақвияти нерӯи кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва хадамоти амният ҷиҳати ҳифзи сарҳад ва пешгирии ҳаракати террористон ва харидуфурӯши одамон дар минтақаи Осиёи Марказӣ ва ба он. Штатҳои Муттаҳидаи Америка барои таҳкими амнияти сарҳад дар Осиёи Марказӣ ба маблағи зиёда аз 90 миллион дол. ШМА кӯмак карда, зиёда аз 200 машғулиятҳои омӯзишӣ гузаронидааст, ки дар доираи он 2600 нафар афсарони сарҳадбон фаро гирифта шудаанд.

Ҳар сол мардуми Осиёи Марказӣ ба гӯшаҳои Амрико бо мақсади омӯзиши забони англисӣ, шиносоӣ бо фарҳанги амрикоӣ ва аз худ намудани малакаҳои дар бозор ба онҳо талабот вуҷуддошта 1.4 миллион маротиба ташриф меоранд. Аз замони ба даст овардани истиқлолият то ин ҷониб зиёда аз 40,000 донишҷӯён, мутахассисон ва намояндагони расмии сохторҳои давлатӣ аз Осиёи Марказӣ бо маблағгузории ШМА ба Штатҳои Муттаҳидаи Америка дар доираи барномаҳои такмили ихтисос ташриф оварданд.

3. Вусъат ва пешбурди чораҳои дастгирӣ барои таъмини субот дар Афғонистон. Кишварҳои Осиёи Марказӣ шарики босубот, боваринок ва фаъоли Штатҳои Муттаҳидаи Америка гардида, кӯшишҳои байналмиллалиро оид ба мӯътадилсозии вазъият дар Афғонистон пайваста дастгирӣ хоҳанд намуд.

Штатҳои Муттаҳидаи Америка дарк мекунад, ки Афғонистони амн ва ором барои ҳукуматҳои кишварҳои Осиёи Марказӣ афзалияти аввалиндараҷа буда, ҳар яки онҳо ҷиҳати дастгирии ҷараёни сулҳ ва хотимаи низоъ дар ин кишвар нақши муҳим мебозад. Штатҳои Муттаҳидаи Америка аз давлатҳои Осиёи Марказӣ барои рушди робитаҳои иқтисодиву тиҷоратӣ бо Афғонистон ва нишон додани намунаи идоракунии босуботи кишварҳое, ки намояндагони халқиятҳои гуногун истиқомат мекунанд ва аксарияти аҳолии онҳоро мусулмонон ташкил медиҳанд, даъват ба амал меорад.

4. Мусоидат ба ҳамгироии байни Осиёи Миёна ва Афғонистон.Кишварҳои Осиёи Марказӣ бо Афғонистон дар масоили энергетика, иқтисод, фарҳанг, савдо ва амният, ки ба суботи минтақавӣ саҳми бевосита мегузорад, муносибатҳои наздик ба роҳ мемонанд.

Бо эътирофи он, ки шарикони иқтисодии рушдунумӯъкарда, осоишта ва амн дар ҳолатҳои кам вориди низои мусаллаҳона мешаванд, Штатҳои Муттаҳидаи Америка тарафдори муносибатҳои қавии байни Осиёи Марказӣ ва Афғонистон дар масоили тиҷорат ва рушди инфрасохтор мебошад. Мақсад аз татбиқи Лоиҳаи “КАСА-1000 (CASA-1000)” тақвияти иқтисодиёти кишварҳои Осиёи Марказӣ тавассути мусоидат ба содироти барқ аз Осиёи Марказӣ ба Афғонистон ва Покистон мебошад. Ҳамзамон, мо дар масъалаи осонкунии тартиби раводид ва гумрук дар Осиёи Марказӣ бо мақсади дастгирии долони «Лоҷвард», ки барои ба таври назаррас баланд бардоштани ҳаҷми савдо байни Осиёи Марказиву Афғонистон ва Европаву Авроосиё имконияти бузург пешниҳод мекунад,  кор бурда истодаем.

Амнияти сарҳад
Штатҳои Муттаҳидаи Америка ба амнияти сарҳад бо мақсади беҳтар намудани дарёфт, пешгирӣ ва таъқиби ҳолатҳои қочоқи маводи мухаддир, аз ҷумла тавассути баргузории омӯзишҳо дар байни кормандони гумрук ва сарҳадбонон,  нав кардани таҷҳизоти амнияти сарҳад ва таъсиси 13 отрядҳои сарҳадии фаъол дар минтақа ба маблағи зиёда аз 90 миллион дол. ШМА кӯмак расонид.

5. Мусоидат ба ислоҳоти волоияти қонун ва риояи ҳуқуқи инсон.Кишварҳои Осиёи Марказӣ тавассути таъмини саҳми арзандаи шаҳрвандон, ба роҳ мондани низоми сиёсии фарогир (инклюзивӣ) тавассути интихобот, ҷараёни шаффофи таҳия ва қабули сиёсат, таъмини волоияти қонун ва риояи ҳуқуқи инсон осоиштагии худро тақвият хоҳанд бахшид.

Штатҳои Муттаҳидаи Америка ба кишварҳои Осиёи Марказӣ дар таҳия ва татбиқи ислоҳоти соҳаи адолати судӣ, ки барои ҳифзи ҳуқуқи инсон, инчунин беҳта

6. Мусоидат ба сармоягузориҳои Штатҳои Муттаҳидаи Америка дар Осиёи Марказӣ ва рушди минтақаи мазкур. Муҳити мусоид барои соҳибкорӣ дар Осиёи Марказӣ шаффоф, кушода, одил ва  барои соҳибкорони амрикоӣ ҷолиби диққат гардида, барои ба даст овардани мақсадҳои бузурги рушд  мусоидат хоҳад намуд.

Штатҳои Муттаҳидаи Америка бо ҳар як кишвари Осиёи Марказӣ дар ҷодаи татбиқи ислоҳоти зарурӣ бо мақсади ҷалби бештари сармоягузориҳои хориҷӣ, аз ҷумла сармоягузориҳои соҳибкорони амрикоӣ  ҳамкорӣ карда истодааст. Тавассути ислоҳоти соҳаи маориф дар сатҳи таҳсилоти ибтидоӣ, миёнаи умумӣ ва олӣ Штатҳои Муттаҳидаи Америка ҷиҳати муҷаҳҳаз гардонидани наслҳои оянда бо малакаҳои касбие, ки ба онҳо дар бозор талабот вуҷуд дорад, қобилияти роҳбарӣ, дониши забони англисӣ ва фикрронии танқидии зарурӣ барои дастгирии иқтисодиёти асри ХХI, ки дар он сармоягузориҳои байналмиллалӣ ҷалб карда шуда, дар сатҳи маҳаллӣ соҳибкорон омода карда мешаванд, корҳои заруриро ба анҷом расонида истодааст.

*Дар сатҳи глобалӣ Штатҳои Муттаҳидаи Америка саҳҳоми бузургтарини бонкҳои пешсафи бисёрҷонибаи рушд (ББР), аз ҷумла Бонки умумиҷаҳонӣ, Бонки рушди Осиё ва Бонки аврупоии таҷдид ва рушд мебошад. Дар байни онҳо ББР-ҳо ба кишварҳои Осиёи Марказӣ аз замони ба даст овардани истиқлолият ба маблағи зиёда аз 50 миллиард доллари ШМА грант, қарз ва маблағҳои кафолати давлатӣ пешниҳод кардаанд.

Платформаи дипломатии C5+1

Дар чорабиниҳои платформаи C5+1 намояндагони кишварҳои Осиёи Марказӣ ва ШМА бо мақсади ҳаллу фасли масоили нигаронкунандаи умумӣ ва инчунин пешбурди муколамаву ҳамкории минтақавӣ сарҷамъ мешаванд.

Назар

Татбиқи самараноки Стратегияи мазкур барои таъмини субот ва амнияти Осиёи Марказӣ ва рушди ҳамкориҳои минтақа бо Штатҳои Муттаҳидаи Америка мусоидат хоҳад намуд. Ҷиҳати боз намудани дарҳои минтақа ба сармоягузориҳои байналмиллалӣ ва таҳкими ниҳодҳои демократӣ ҳар як кишвар бояд ислоҳотҳои заруриро амалӣ намояд.  Мо барои пайвастагии бештари кишварҳои минтақа бо минтақаи Европа тавассути Қафқоз, бо Афғонистон ва Осиёи Ҷанубӣ ва инчунин бозорҳои ҷаҳонӣ чораҳои зарурӣ хоҳем андешид.  Мо ба кишварҳои минтақа дар таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ ва сиёсии онҳо, таъмини истодагарии қавӣ ва баланд бардоштани азму тавоноии онҳо барои ҳамкорӣ бо якдигар дар соҳаҳои дорои манфиати мутақобила кӯмак хоҳем расонид. Иштироки бомуваффақияти ШМА дар Осиёи Маркаазӣ инчунин манфиатҳои худи моро дар соҳаи амнияти миллӣ пеш бурда, ба мудофиаи ватан ва ҳифзи шаҳрвандон ва манфиатҳои мо дар хориҷа мусоидат хоҳад намуд. Робита ва ҳамкориҳои наздик бо ҳамаи панҷ кишвар арзишҳои амрикоиро тарғиб намуда, ба таъсири ҳамсояҳои минтақавӣ мувозинае таъмин хоҳад намуд. Ниҳоят, вусъати имкониятҳо барои соҳибкорони ШМА ба рушду нумӯи иқтисодӣ дар минтақа оварда расонида, инчунин соҳаи шуғл ва саноатро дар Штатҳои Муттаҳидаи Америка дастгирӣ хоҳад намуд.


Платформаи дипломатии C5+1

Иштироки ШМА дар платформаи C5+1 ба ҳамгироии минтақавӣ, истиқлолият ва якпорчагии ҳудудии кишварҳои Осиёи Марказӣ мусоидат хоҳад намуд. Дар доираи платформаи C5+1 дар миқёси Осиёи Марказӣ лоиҳаҳо ба маблағи зиёда аз 34 миллион доллари ШМА бо маблағгузории Ҳукумати Штатҳои Муттаҳидаи Америка дар соҳаҳои амният, ҳамгироии иқтисодӣ ва муҳити зист амалӣ шуда истодаанд. Тавассути платформаи C5+1, кишварҳои узви он ҷонибдории худро оид ба масоили зерин тасдиқ намуданд:

  • Фаъолияти якҷоя ҷиҳати ҳалли мушкилоти умумии амниятӣ;
  • Ҷонноккунии фаъолият дар ҷодаи мубориза бар зидди терроризм ва ҳамкорӣ дар соҳаи амнияти сарҳад;
  • Муқовимат ба экстремизми хушунатомез дар минтақа;
  • Дастгирии Қатъномаи Маҷмааи умумии СММ аз соли 2018 “Дар бораи тақвияти ҳамкории минтақавӣ ва байналмиллалӣ бо мақсади таъмини сулҳу оромӣ ва рушди босуботи Осиёи Марказӣ”;
  • Дарёфти роҳҳои таҳкими ҳамкорӣ дар ҷодаи мусоидат ба оромӣ, сулҳ ва рушди иқтисодии Афғонистон; ва
  • Муайянсозии соҳаҳои дигари ҳамкорӣ ба монанди табодули иттилоот.